اندیشکده مدیریت و اقتصاد تدبیر نیکان هوشمندسازی در حسابداری، اقتصاد و مدیریت مالی 1 پیاپی 5 1404 10 01 Designing an Intelligent Tax System Model with Emphasis on Tax Evasion Detection, Tax Justice, and Economic Transaction Analysis طراحی الگوی هوشمندسازی نظام مالیاتی با تأکید بر کشف فرار مالیاتی، عدالت مالیاتی و تحلیل تراکنش‌های اقتصادی 1 14 FA امیر محمد صادقی گروه مدیریت مالی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران Journal Article <p>This study aimed to design a qualitative model for the intelligent transformation of the tax system, focusing on tax evasion detection, tax justice, and data-driven analysis of economic transactions. This qualitative study was conducted using an interpretive phenomenological design. The participants consisted of 24 tax experts, financial managers, auditors, data specialists, and tax information technology professionals in Tehran, selected through purposive and snowball sampling. Data were collected through semi-structured interviews and continued until theoretical saturation was reached. Theoretical saturation was achieved at the twenty-first interview, and three additional interviews were conducted to confirm the stability of the extracted categories. Data were analyzed through open, axial, and selective coding using NVivo software. Data analysis led to the extraction of five main categories: integration of tax and economic databases; intelligent detection of tax risk and evasion; tax justice and public trust; algorithmic governance and data protection; and organizational empowerment and phased implementation. Participants emphasized that tax intelligence is not merely a matter of software acquisition, but requires transformation in data architecture, information-exchange regulations, human-resource capabilities, algorithmic transparency, and accountability mechanisms. The findings also indicated that transaction analysis can reduce tax evasion only when it is accompanied by clear legal rules, algorithmic error control, and a non-discriminatory approach. The proposed model suggests that intelligent tax transformation becomes effective when technical, institutional, and social logics are addressed simultaneously. Technically, data integration and risk analytics are essential; institutionally, rules for access, security, and accountability must be strengthened; and socially, perceived fairness and taxpayer trust are necessary conditions for sustainable tax compliance.</p> <p>هدف این پژوهش طراحی الگوی کیفی هوشمندسازی نظام مالیاتی با تمرکز بر کشف فرار مالیاتی، ارتقای عدالت مالیاتی و تحلیل داده‌محور تراکنش‌های اقتصادی بود. این پژوهش با رویکرد کیفی و طرح پدیدارشناسی تفسیری انجام شد. مشارکت‌کنندگان شامل 24 نفر از خبرگان مالیاتی، مدیران مالی، حسابرسان، متخصصان داده و کارشناسان فناوری اطلاعات مالیاتی در شهر تهران بودند که به روش نمونه‌گیری هدفمند و گلوله‌برفی انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده‌ها مصاحبه نیمه‌ساختاریافته بود و فرایند گردآوری داده‌ها تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. اشباع نظری در مصاحبه بیست‌ویکم حاصل شد و سه مصاحبه تکمیلی برای اطمینان از پایداری مقوله‌ها انجام گرفت. داده‌ها با استفاده از کدگذاری باز، محوری و انتخابی در نرم‌افزار NVivo تحلیل شدند. تحلیل داده‌ها به استخراج پنج مقوله اصلی انجامید: یکپارچه‌سازی پایگاه‌های داده مالیاتی و اقتصادی؛ کشف هوشمند ریسک و فرار مالیاتی؛ عدالت مالیاتی و اعتماد عمومی؛ حکمرانی الگوریتمی و صیانت از داده‌ها؛ و توانمندسازی سازمانی و پیاده‌سازی مرحله‌ای. مشارکت‌کنندگان تأکید داشتند که هوشمندسازی مالیاتی صرفاً به معنای خرید نرم‌افزار نیست، بلکه نیازمند تحول در معماری داده، قوانین تبادل اطلاعات، مهارت نیروی انسانی، شفافیت الگوریتم‌ها و طراحی سازوکارهای پاسخ‌گویی است. همچنین، تحلیل تراکنش‌های اقتصادی زمانی می‌تواند به کاهش فرار مالیاتی منجر شود که با قواعد حقوقی روشن، کنترل خطای الگوریتمی و رویکرد غیرتبعیض‌آمیز همراه باشد. الگوی پیشنهادی نشان می‌دهد هوشمندسازی نظام مالیاتی زمانی اثربخش خواهد بود که سه منطق فنی، نهادی و اجتماعی به‌صورت هم‌زمان دیده شوند. از نظر فنی، یکپارچگی داده‌ها و تحلیل ریسک ضروری است؛ از نظر نهادی، قوانین دسترسی، امنیت و پاسخ‌گویی باید تقویت شود؛ و از نظر اجتماعی، عدالت ادراک‌شده و اعتماد مؤدیان شرط پایداری تمکین مالیاتی است.</p> https://jsaefm.com/index.php/jsaefm/article/download/27/25