اندیشکده مدیریت و اقتصاد تدبیر نیکان هوشمندسازی در حسابداری، اقتصاد و مدیریت مالی 1 پیاپی 5 1404 10 01 Explaining the Consequences of Artificial Intelligence for Auditor Independence, Professional Judgment, and Accountability in the Audit Process تبیین پیامدهای هوش مصنوعی بر استقلال حسابرس، قضاوت حرفه‌ای و مسئولیت‌پذیری در فرآیند حسابرسی 67 79 FA مهسا سادات نیازی گروه حسابداری، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران امیر علی هاشمی راد گروه حسابداری، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران حسین قاسم پور گروه حسابداری، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران Journal Article <p>This study aimed to explain the consequences of artificial intelligence for auditor independence, professional judgment, and accountability in the audit process from the perspective of professional auditors in Tehran. This study adopted a qualitative research design based on thematic analysis. The participants were 22 independent auditors, audit managers, audit partners, and IT audit specialists working in Tehran, selected through purposive and snowball sampling. Data were collected through semi-structured interviews and continued until theoretical saturation was achieved. Saturation was reached at the nineteenth interview, followed by three additional interviews to confirm the stability of the emerging themes. The interviews were transcribed verbatim and analyzed using NVivo software through open, axial, and selective coding. Credibility was enhanced through member checking, peer review, and repeated comparison of codes and categories. The analysis revealed four main categories: redefining auditor independence under technological dependence, the dual role of AI in strengthening and weakening professional judgment, shifting accountability from the individual auditor to a human–algorithm chain, and the need for data governance and digital competence in auditing. Participants stated that AI can enhance audit quality by expanding data coverage, improving anomaly detection, and supporting evidence-based judgment. However, they also emphasized risks such as algorithmic opacity, overreliance on automated outputs, weakened professional skepticism, client-related technology dependence, and ambiguity regarding responsibility for AI-supported audit decisions. Artificial intelligence should not be viewed merely as a threat to auditing or as a substitute for auditors. Rather, it transforms the auditor’s role from performing repetitive procedures to critically supervising algorithmic outputs, interpreting audit evidence, and remaining accountable for final professional judgments. Preserving independence, judgment quality, and accountability in AI-enabled auditing requires ethical governance, explainable systems, professional training, documentation protocols, and a clear human-in-the-loop accountability framework.</p> <p>هدف این پژوهش، تبیین پیامدهای به‌کارگیری هوش مصنوعی بر استقلال حسابرس، قضاوت حرفه‌ای و مسئولیت‌پذیری در فرآیند حسابرسی از دیدگاه حسابرسان حرفه‌ای فعال در تهران بود. این پژوهش با رویکرد کیفی و طرح تحلیل مضمون انجام شد. مشارکت‌کنندگان شامل ۲۲ نفر از حسابرسان مستقل، مدیران حسابرسی، شرکای مؤسسات حسابرسی و متخصصان حسابرسی فناوری اطلاعات در شهر تهران بودند که به روش نمونه‌گیری هدفمند و گلوله‌برفی انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته گردآوری شد و فرآیند مصاحبه‌ها تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت؛ اشباع در مصاحبه نوزدهم حاصل شد و سه مصاحبه تکمیلی برای اطمینان از پایداری مضامین انجام گرفت. داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار NVivo و بر اساس کدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل شدند. تحلیل داده‌ها به استخراج چهار مقوله اصلی منجر شد: بازتعریف استقلال حسابرس در بستر وابستگی فناورانه، دوگانگی تقویت و تضعیف قضاوت حرفه‌ای، انتقال مسئولیت‌پذیری از فرد حسابرس به زنجیره انسان ـ الگوریتم، و ضرورت حکمرانی داده و شایستگی دیجیتال در حسابرسی. مشارکت‌کنندگان معتقد بودند هوش مصنوعی می‌تواند کیفیت شواهد، دامنه آزمون‌ها و توان کشف ناهنجاری‌ها را افزایش دهد، اما در صورت نبود شفافیت الگوریتمی، مستندسازی کافی و مهارت انتقادی، ممکن است به اتکای بیش از حد، کاهش تردید حرفه‌ای و ابهام در مسئولیت منجر شود. هوش مصنوعی نه صرفاً تهدیدی برای حسابرسی و نه جایگزینی برای حسابرس است؛ بلکه فناوری‌ای تحول‌آفرین است که نقش حسابرس را از اجراکننده آزمون‌های تکراری به ناظر انتقادی، مفسر شواهد و پاسخگوی نهایی قضاوت حرفه‌ای تغییر می‌دهد. حفظ استقلال، قضاوت و مسئولیت‌پذیری در عصر هوش مصنوعی مستلزم چارچوب‌های اخلاقی، شفافیت مدل‌ها، آموزش تخصصی و مستندسازی تصمیم‌های انسان ـ ماشین است.</p> https://jsaefm.com/index.php/jsaefm/article/download/32/30