اندیشکده مدیریت و اقتصاد تدبیر نیکان هوشمندسازی در حسابداری، اقتصاد و مدیریت مالی 2 پیاپی 8 1405 04 01 The Role of Explainable Artificial Intelligence in Enhancing Financial Managers’ Trust in Algorithmic Outputs and Investment Decisions بررسی نقش هوش مصنوعی توضیح‌پذیر در افزایش اعتماد مدیران مالی به خروجی‌های الگوریتمی و تصمیمات سرمایه‌گذاری 14 26 FA مهدی طاهری نیا گروه حسابداری، دانشگاه تهران، تهران، ایران ابراهیم رویانی گروه حسابداری، دانشگاه تهران، تهران، ایران سید رضا مرادیان گروه حسابداری، دانشگاه تهران، تهران، ایران Journal Article <p><strong>The Role of Explainable Artificial Intelligence in Enhancing Financial Managers’ Trust in Algorithmic Outputs and Investment Decisions</strong></p> <p>هدف پژوهش حاضر تبیین نقش هوش مصنوعی توضیح‌پذیر در شکل‌گیری اعتماد مدیران مالی به خروجی‌های الگوریتمی و نحوه اثرگذاری آن بر تصمیمات سرمایه‌گذاری در سازمان‌های مالی و غیرمالی شهر تهران بود. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون انجام شد. مشارکت‌کنندگان شامل 20 نفر از مدیران مالی، مدیران سرمایه‌گذاری، تحلیلگران ارشد مالی، مدیران ریسک و مدیران فناوری مالی فعال در شرکت‌ها و مؤسسات مالی مستقر در تهران بودند که با نمونه‌گیری هدفمند و گلوله‌برفی انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته گردآوری شد و فرایند نمونه‌گیری تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت؛ اشباع اولیه در مصاحبه هجدهم حاصل شد و دو مصاحبه تکمیلی برای اطمینان از کفایت داده‌ها انجام گرفت. مصاحبه‌ها پس از اخذ رضایت آگاهانه ضبط، پیاده‌سازی و با استفاده از نرم‌افزار NVivo تحلیل شدند. تحلیل داده‌ها بر اساس مراحل کدگذاری باز، طبقه‌بندی مفهومی و استخراج مضامین اصلی انجام شد و برای افزایش اعتبار یافته‌ها از بازبینی مشارکت‌کنندگان، بررسی همتایان، مسیر ممیزی و مقایسه مستمر داده‌ها استفاده گردید. تحلیل داده‌ها به استخراج پنج مقوله اصلی منجر شد: «کاهش ابهام شناختی از طریق فهم منطق الگوریتم»، «تقویت اعتبارسنجی حرفه‌ای و کنترل انسانی»، «افزایش پاسخگویی، شفافیت ریسک و حاکمیت داده»، «طراحی تعاملی و زمینه‌مند توضیحات الگوریتمی» و «تبدیل اعتماد کورکورانه به اعتماد مشروط و قابل پایش». مشارکت‌کنندگان تأکید کردند که توضیح‌پذیری زمانی اعتماد ایجاد می‌کند که فراتر از نمایش فنی متغیرها باشد و بتواند ارتباط میان داده‌ها، منطق مدل، سطح عدم‌قطعیت و پیامد تصمیم سرمایه‌گذاری را برای مدیر مالی روشن کند. نتایج نشان داد هوش مصنوعی توضیح‌پذیر نه صرفاً یک ابزار فنی، بلکه سازوکاری مدیریتی برای کاهش فاصله میان تحلیل الگوریتمی و قضاوت حرفه‌ای است. اعتماد مدیران مالی به خروجی‌های الگوریتمی زمانی افزایش می‌یابد که توضیحات ارائه‌شده دقیق، قابل فهم، متناسب با زمینه تصمیم، قابل ممیزی و همراه با امکان مداخله انسانی باشد. بنابراین، پیاده‌سازی موفق XAI در تصمیمات سرمایه‌گذاری مستلزم ترکیب شفافیت فنی، حاکمیت داده، آموزش مدیران مالی و چارچوب‌های پاسخگویی سازمانی است.</p> https://jsaefm.com/index.php/jsaefm/article/download/46/44