اندیشکده مدیریت و اقتصاد تدبیر نیکان هوشمندسازی در حسابداری، اقتصاد و مدیریت مالی 2 پیاپی 8 1405 04 01 Designing an Ethical Framework for the Use of Artificial Intelligence in Accounting and Financial Management with Emphasis on Transparency, Responsibility, and Algorithmic Bias طراحی چارچوب اخلاقی استفاده از هوش مصنوعی در حسابداری و مدیریت مالی با تأکید بر شفافیت، مسئولیت و سوگیری الگوریتمی 27 40 FA اکبر سبحانی گروه مهندسی مالی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران Journal Article <p>This study aimed to design an ethical framework for the responsible use of artificial intelligence in accounting and financial management, focusing on algorithmic transparency, professional accountability, and algorithmic bias control. This qualitative study was conducted using thematic analysis. The research population consisted of financial managers, senior accountants, internal auditors, financial technology specialists, and artificial intelligence consultants working in financial organizations and companies located in Tehran. Participants were selected through purposive sampling based on their direct or managerial experience with artificial intelligence systems, financial data analytics, digital accounting, or algorithm-based financial decision-making. Data were collected through semi-structured interviews, and sampling continued until theoretical saturation was achieved. A total of 21 interviews were conducted; theoretical saturation was reached at the eighteenth interview, followed by three additional interviews to ensure data adequacy. After transcription, the data were analyzed using NVivo software through open, axial, and selective coding. The findings revealed that the ethical framework for using artificial intelligence in accounting and financial management consists of five main categories: algorithmic transparency and explainability, professional responsibility and accountability, data fairness and algorithmic bias control, security and confidentiality of financial data, and institutionalization of ethical culture and human oversight. Participants emphasized that the value of artificial intelligence in finance is not limited to prediction accuracy or processing speed; rather, its professional legitimacy depends on explainability, decision traceability, identification of final responsibility, evaluation of data quality, and prevention of the reproduction of historical bias in algorithmic models. The findings suggest that the ethical use of artificial intelligence in accounting and financial management requires a transition from a purely technological perspective to a governance-oriented, human-centered, and accountable approach. The proposed framework can help organizations institutionalize transparency, responsibility, fairness, data security, and human oversight throughout the life cycle of financial AI systems.</p> <p>هدف پژوهش حاضر طراحی چارچوبی اخلاقی برای استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی در حسابداری و مدیریت مالی با تمرکز بر شفافیت تصمیمات الگوریتمی، پاسخگویی حرفه‌ای و کنترل سوگیری الگوریتمی بود. این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از روش تحلیل مضمون انجام شد. جامعه پژوهش شامل مدیران مالی، حسابداران ارشد، حسابرسان داخلی، متخصصان فناوری مالی و مشاوران هوش مصنوعی فعال در سازمان‌های مالی و شرکت‌های مستقر در تهران بود. مشارکت‌کنندگان به‌صورت هدفمند و با معیار داشتن تجربه مستقیم یا مدیریتی در استفاده از سامانه‌های هوش مصنوعی، تحلیل داده مالی، حسابداری دیجیتال یا تصمیم‌گیری مالی مبتنی بر الگوریتم انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته گردآوری شد و فرایند نمونه‌گیری تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. در مجموع، ۲۱ مصاحبه انجام شد؛ اشباع نظری در مصاحبه هجدهم حاصل گردید و سه مصاحبه تکمیلی برای اطمینان از کفایت داده‌ها صورت گرفت. داده‌ها پس از پیاده‌سازی، با کمک نرم‌افزار NVivo و از طریق کدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل شدند. نتایج نشان داد که چارچوب اخلاقی استفاده از هوش مصنوعی در حسابداری و مدیریت مالی از پنج مقوله اصلی تشکیل می‌شود: شفافیت و توضیح‌پذیری الگوریتمی، مسئولیت‌پذیری و پاسخگویی حرفه‌ای، عدالت داده‌ای و کنترل سوگیری الگوریتمی، امنیت و محرمانگی داده‌های مالی، و نهادینه‌سازی فرهنگ اخلاقی و نظارت انسانی. مشارکت‌کنندگان تأکید داشتند که ارزش هوش مصنوعی در حوزه مالی تنها به دقت پیش‌بینی یا سرعت پردازش محدود نیست، بلکه اعتبار حرفه‌ای آن به قابلیت توضیح، امکان ردیابی تصمیم، تعیین مسئول نهایی، ارزیابی کیفیت داده‌ها و جلوگیری از بازتولید تبعیض‌های تاریخی در مدل‌های الگوریتمی وابسته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که استفاده اخلاقی از هوش مصنوعی در حسابداری و مدیریت مالی مستلزم گذار از نگاه صرفاً فناورانه به رویکردی حکمرانی‌محور، انسان‌محور و پاسخگو است. چارچوب پیشنهادی پژوهش می‌تواند به سازمان‌ها کمک کند تا پیش از استقرار یا توسعه سامانه‌های هوشمند مالی، الزامات شفافیت، مسئولیت، عدالت، امنیت داده و نظارت انسانی را در چرخه عمر الگوریتم‌ها نهادینه کنند.</p> https://jsaefm.com/index.php/jsaefm/article/download/47/45